چكيده
مقدمه: عوامـل متعددي بر تمايـلات مادران در انتخـاب روش پيشگـيري از بارداري در دوره بعـد از زايمـان تأثيـر
مي گذارند كه موجب مي شوند دو مادر در شرايط يكسان، تمايل نداشته باشند از يك روش مشابه استفاده كنند. اين پژوهش با هدف تعيين عوامل مرتبط با تمايلات مادران شيرده در انتخاب روش پيشگيري از بارداري انجام گرديد.
روش: اين پژوهش از نوع توصيفي مقطعي بوده و در آن 384 نفر از زناني كه براي اولين بار بعد از زايمان جهت دريافت خدمات تنظيم خانواده به مراكز بهداشتي درماني شهر اصفهان مراجعه كرده بودند، مورد بررسي قرار گرفتند. انتخاب افراد براساس نمونه گيري آسان صورت گرفته و اطلاعات توسط پرسشنامه خود ساخته و به روش مصاحبه حضوري گردآوري شده است. سپس داده ها با نرم افزارهاي SPSS وEPI و با استفاده از روشهاي آماري )مجذور كاي ، فيشر وآناليز واريانس يكطرفه )مورد تجزيه وتحليل قرار گرفت.
نتايج: بررسي نشان داد كه بيشترين فراواني روش پيشگيري از بارداري مورد تمايل مادران شيرده مربوط به روش نزديكي منقطع(4/27 درصد) مي باشد.همچنين مشخص گرديد كه بين سن و ميزان تحصيلات زن و همسر، تعداد زايمان، تعداد فرزندان خانواده، سن فرزند قبلي، شناخت روشهاي پيشگيري از بارداري و مدت ازدواج و روش پيشگيري از بارداري مورد تمايل مادران شيرده ارتباط آماري معني داري وجود دارد.
بحث: بايستي درمشاوره هاي تنظيم خانواده، درباره روش پيشگيري از بارداري مورد تمايل مادران شيرده سؤال شود و سپس با ارائه آموزشهاي صحيح و كافي و با در نظر گرفتن عوامل مرتبط با اين تمايلات (سن،ميزان تحصيلات و...)، آنان را از بكارگيري روشهاي با ميزان شكست زياد (روش نزديكي منقطع) بر حذر نمود.
واژه هاي كليدي: مادر شيرده، روش پيشگري از بارداري، انتخاب روش.
مقدمه:
توجه به امر تنظيم خانواده در دوره بعد از زايمان يكي از مهمترين توجهات بهداشتي در اين دوره بوده (1) و رعايت فاصله گذاري بين مواليد جهت كاهش ميزان مرگ و مير مادر و كودك و حفظ سلامت ايشان ضروري است(2). روشهاي متعددي جهت پيشگيري از بارداري در دوره بعد از زايمان وجود دارد. با اين حال از بين روشها، ارجحيت با روشي است كه تداخلي با شيردهي نداشته باشد(3).يكي از عوامل بسيار
مهم در انتخاب روشهاي پيشگيري از بارداري، تمايلات و انگيزه هاي شخصي فرد استفاده كننده از روش مي باشد.
عوامل متعددي بر تمايلات مادران در انتخاب روش پيشـگيري از بـارداري در دوره بعـد از زايمان تأثير مي گذارند كه موجب مي شوند دو مادر در شرايط مشابه تمايل نداشته باشند از يك
روش مشابه استفاده كنند. آدينما(Adinma) و
٭عضو هيأت علمي(مربي) گروه مامايي دانشكده پرستاري و مامايي دانشگاه ع.پ.اصفهان.
E-mail:noroozi@nm.mui.ac.ir
همكاران (1998) طي مطالعه اي در نيجريه به اين نتيجه رسيدند كه عواملي نظير سن، تعداد زايمان و ميزان تحصيلات بر تمايلات مادران در انتخاب روشهاي پيشگيري از بارداري در دوره بعد از زايمان نقش تعيين كننـــــده اي دارند، بطوري كه تمايل به استفاده از كاندوم با افزايش سن كاهش يافته و بيشترين ميزان استفاده درگروه سني 20-16 سال و كمترين آن در گروه سني 35-31 سال مي باشد.همچنين تمايل به استفاده از آي.يو.دي ونيز روشهاي تزريقي تنظيم خانواده در زنان چند زا با پنج فرزند و يا بيشتر در مقايسه با ديگر گروههاي زايماني بيشتر است(4). باتوجه به اينكه تصميم نهايي درمورد روش پيشگيري از بارداري برعهده زن بوده و رضايتمندي وي در رابطه با آن روش ، عامل مهم واساسي مي باشد؛ بنابراين چنانچه وي در انتخاب يك روش احساس فشار و ناچاري كند يا چنانچه شيوه انتخابي مطابق ميل و انتظارات او نباشد، احتمالاً بكارگيري آن روش مداوم و هميشگي نخواهد بود(5). متأسفانه نقصي كه در ارائه خدمات تنظيم خانواده در اين زمينه وجود دارد، اين است كه افراد بطور مناسب جهت روشهاي خاص كانديد نمي شوند، براي مثال ، روشي كه بطور يكسان و بدون در نظر گرفتن تمايلات مادران شيرده جهت پيشگيري ازبــــارداري به آنها پيشنهاد مي گردد، قرصهـــاي شيردهي ( لاينسترنول Lynestrenol) مي باشد كه به دليل اجبار در استفاده، پس از مدتي منجر به كنار گذاشتن روش و عدم تداوم استفاده از آن شده و به همين ترتيب ، تعويض مكرر روشها مي تواند به وقوع حاملگي هاي ناخواسته در جريان اين تعويض ها منتهي گردد.
بنابراين دست اندركاران فعاليتهاي تنظيم خانواده بايد بتوانند مخاطبان خود را به نحو دقيق شناخته و بيش از هر چيز با علائق و تمايلات آنان در انتخاب روش پيشگيري از بارداري و عوامل تأثير گذار بر آن در اين دوره حساس از دوران باروري آشنا شوند و در سايه اين شناخت ، توانايي مادر را در امر تصميم گيري صحيح و انتخاب روش پيشگيري از بارداري مطمئن و ايمن افزايش دهند به اين مسئله مي تواند در افزايش طول تداوم استفاده از روشها نيز مؤثر باشد.
پژوهش حاضر با هدف تعيين تمايلات مادران شيرده در انتخاب روش پيشگيري از بارداري و مشخصات فردي زوجين ( سن ، شغل و ميزان تحصيلات و وضعيت اقتصادي خانواده ) ومشخصات باروري ( تعداد زايمان ، نوع زايمان اخير و ... ) انجام گرديد.
مواد و روشها :
اين پژوهش از نوع مقطعي مي باشد. نمونه ها ( با دقت 5% و اعتماد 95% )384 نفر از زنان شيردهي مي باشند كه براي اولين بار بعد از زايمان جهت دريافت خدمات تنظيم خانواده به 12 مركز بهداشتي درماني شهر اصفهان ( كه به طور تصادفي انتخاب گرديدند) مراجعه كرده بودند.
معيارهاي عدم پذيرش در مطالعه عبارتند از : ختم حاملگي اخير مادر بطور زودرس يا ديررس ، دوقلو يا چند قلو و يا فرزند با ناهنجاريهاي شناخته شده ابتلاء مادر به بيماريهاي شناخته شده ( ديابت ، بيماري قلبي و ...)، ابتلاء به عوارض بارداري و زايمان در حاملگي و زايمان اخير ( استفراغ شديد بارداري، خونريزي بعد از زايمان و ... ) انجام توبكتومي يا وازكتومي بعد از زايمان اخير ، جدايي زناشويي ( بعلل شغلي يا اختلاف زناشويي )، استفاده از شير خشك يا شير گاو و ... جهت تغذيه فرزند، استفاده از روشهاي پيشگيري از بارداري با نظر و تجويز پزشك يا كاركنان بهداشتي، سابقه ناباروري قبل از حاملگي اخير ، ازدواج بيش از يكبار ( خود يا همسر يا هر دو ) ، مليت غير ايراني ( افغاني و ... ) و مشاوره تنظيم خانواده قبل از مصاحبه توسط كاركنان مركز بهداشتي درماني.
در اين پژوهش ابزار گردآوري داده ها ، پرسشنامه خود ساخته مشتمل بر30 سوال مي باشد كه جهت تعيين اعتبار علمي آن از روش اعتبار محتوي و براي تعيين اعتماد علمي از روش آزمون مجدد(ضريب همبستگي دو آزمون96 درصد) استفاده شد.
جهت گردآوري اطلاعات 6 نفر كارشناس مامايي (به عنوان پرسشگر) از تاريخ 8/2/80 لغايت 10/7/80 همه روزه به استثناي روزهاي تعطيل درواحد تنظيم خانواده مراكز بهداشتي درماني، حاضر شده و پس از انتخاب افراد براساس نمونه گيري آسان ضمن معرفي خود به واحدهاي مورد پژوهش وكسب اجازه از ايشان و قبل از دريافت خدمات مشاوره تنظيم خانواده (توسط كاركنان آن مراكز) به طريقه مصاحبه حضوري اقدام به تكميل فرم پرسشنامه نمودند.ذكر اين نكته ضروري است كه جهت تكميل پرسشنامه به شكل صحيح تر و دقيق تر ترتيبي اتخاذ گرديد تا قبل از انجام واكسيناسيون كودك ودر شرايط خصوصي وبا آرامش و حداقل استرس وعجله براي واحدهاي مورد پژوهش، پرسشگران به تكميل فرم پرسشنامه اقدام نمايند.
در اين پژوهش براي تجزيه و تحليل داده ها از روشهاي آماري توصيفي(ميانگين ،انحراف استاندارد،حداقل و حداكثر) و روشهاي آماري استنباطي (آزمونهاي مجذور كاي، آناليز واريانس يكطرفه و آزمون دقيق فيشر) استفاده گرديد. نرم افزارهاي بكارگرفته شده در اين پژوهش،EPI و SPSS بوده و براي كليه آزمونها حداكثر خطا 5% درنظرگرفته شده است.
نتايج :
يافته هاي حاصل از پژوهش نشان داد كه بيشترين فراواني روش پيشگيري از بارداري مورد تمايل مادران شيرده مربوط به روش نزديكي منقطع (4/27 درصد) مي باشد و سپس به ترتيب روشهاي آي.يو.دي (5/23 درصد)، قرص شيردهي(9/21 درصد)، كاندوم (8/12 درصد)، بستن لوله در مرد (3/6درصد)، قرص تركيبي (9/2 درصد)، آمپول پروژستروني وبستن لوله در زن (8/1درصد) و كپسولهاي كاشتني (6/1 درصد) مي باشد.
نتايج حاصل از پژوهش در رابطه با مشخصات فردي زوجين با استفاده از آزمون هاي آماري آناليز واريانس يك طرفه و مجذور كاي نشان داد كه بين سن زن (001/0P=)، سن همسر(001/0P<)، ميـــــــزان تحصيلات زن (001/0P=) و ميـــزان تحصيــلات همسـر (007/0P=) و روش پيشگيري ازبارداري مورد تمايل مادران شيرده، ارتباط آماري معني داري وجود دارد. ولي بين شغل زن، شغل همسر و وضعيت اقتصادي خانواده و روش پيشگيري از بارداري مورد تمايل مادران شيرده ارتباط آماري معني داري وجود ندارد(05/0P>).
در رابطه با مشخصات باروري مادران شيرده، يافته هاي حاصل از پژوهش با استفاده از آزمونهاي آماري مجذور كاي، آناليز واريانس يك طرفه و آزمون دقيق فيشر نشان داد كه بين نوع زايمان اخير، تركيب جنسي فرزندان خانواده، جنس فرزند آخر، سن ازدواج، تماس جنسي در دوره بعد اززايمان، وضعيت قاعدگي، مشكلات فيزيكي ـ جنسي در دوره بعد از زايمان، اطلاع از روشهاي پيشگيري از بارداري قابل كاربرد در شيردهي و اطلاع از احتمال وقوع حاملگي در شيردهي و روش پيشگيري از بارداري موردتمايل مادران شيرده، ارتباط آماري معني داري وجود ندارد(05/0P>).ولي بين تعــــداد زايمان (001/0P<)، تعــــداد فرزندان خانواده (001/0P<)، سن فــرزند قبلي (008/0P=)، شناخت روشهاي پيشگيري از بـــــارداري (021/0P=) و مـــــدت ازدواج (001/0P<) و روش پيشگيري از بارداري مورد تمايل مادران شيرده، ارتباط آماري معني داري وجود دارد.درمورد شنـاخت روشهاي پيشگيري از بارداري نتايج پژوهش نشان داد كه بيشترين فراواني روش شناخته شده توسط واحدهاي مورد پژوهش، بستن لوله در زن (7/99درصد)، بوده و بعد از آن آي.يو.دي، كاندوم وقرصهاي تركيبي (5/99 درصد)، نزديكي منقطع وبستن لوله در مرد (2/99درصد)مي باشد وسپس به ترتيب كپسولهاي كاشتني(6/91درصد)،قرصهاي شيردهي(2/75درصد)، آمپولهاي پروژسترونــي (7/69درصد) و دوره مطمئن(6/37 درصد) مي باشند.
بحث :
نتايج حاصل از پژوهش بيانگر اين واقعيت مهم است كه علي رغم تمايل اكثريت واحدهاي موردپژوهش(2/99 درصد) به پيشگيري از بارداري در دوره شيردهي ، تمايل به استفاده از روش نزديكي منقطع كه روشي نامطمئن مي باشد، بيشتر است وبويژه اين تمايل درسنين كمتر از 30 سال و بيشتر از 35 سال بيشتر مي باشد. در اين مـورد احتمال مي رود كه در سنين پايين ترس از عوارض جانبي روشهاي پيشگيري از بارداري طبي (قرصهاي پيشگيري ازبارداري، آي.يو.دي و روشهاي تزريقي پروژستروني) بر دستگاه تناسلي و احتمال نازايي در آينده، منجر به تمايل بيشتر واحدهاي موردپژوهش به روش نزديكي منقطع شده است. همچنين در سنين بالاتر ترس ازعوارض ناشي از بكارگيري روشهاي طبي(مدرن) بر سلامت، موجب تمايل بيشتر به استفاده از روش نزديكي منقطع شده است. ادنس (oddenes)(1997) نيز معتقد است كه سن به عنوان عامل تعيين كننده استفاده از روشهاي پيشگيري از بارداري مي باشد(6). در پژوهش حاضر در ارتباط با سن همسر نيز نتايج مشابهي به دست آمد، بطوري كه مشخص گرديد، بيشترين فراواني روش پيشگيري از بارداري مورد تمايل زنان شيردهي كه همسرانشان در رده سني كمتر از 33سال و نيز 37-33 سال مي باشند ،مربـــوط به روش نزديكي منقطع (به ترتيب 1/28 درصد و 1/26 درصد)است؛ در حاليكه بيشترين فراواني روش مورد تمايل در زنان شيردهي كه همسرانشان 38 سال و يا بيشتر سن دارند، مربوط به روش بستن لوله در زن يا مرد (9/28 درصــــــد) مي باشد. در اين مورد، احتمال مي رود كه با افزايش سن مردان ،تمايل زنان به روشهاي عقيم سازي نيز بيشتر مي شود كه خود مي تواند ناشي از كامل شدن تعداد فرزندان خانواده باشد.
نتايج حاصل از پژوهش نشان داد كه شناخت زنان در مورد روشهاي هورموني شامل كپسولهاي كاشتني، قرصهـــــاي شيردهي و آمپولهاي پروژستروني نسبت به ساير روشها كمتر بوده و نيز اطلاع ازكاربرد اين روشها در دوره شيردهي محدود مي باشد و اين شناخت ناكافي سبب مي شود تا مادران شيرده در دوره بعد از زايمان نسبت به استفاه از اين روشها تمايل كمتري نشان داده و اغلب به استفاده ازروشهاي سنتي مثل روش نزديكي منقطع تمايل داشته باشند.در اين رابطه آدينما (1998) نيز در پژوهش خود به اين نتيجه رسيد كه زناني كه اكثريت روشها را نمي شناختند از روشهاي طبيعي پيشگيري از بارداري مانند ريتم،كاندوم و نيز روش نزديكي منقطع استفاده مي كردند(7). بنابراين به پرسنل شاغل در واحد تنظيم خانوادة مراكز بهداشتي و نيز ماماها و متخصصين زنان پيشنهادمي گردد كه درمشاوره هاي تنظيم خانواده درباره روش پيشگيري از بارداري مورد تمايل مادران شيرده از آنان سؤال كنند و سپس با ارائه آموزشهاي صحيح و كافي درباره هر يك از روشهاي پيشگيري از بارداري و كاربرد آنها در دوره شيردهي، آنان را مجاب نمايند تا از استفاده از روشهايي با ميـــزان شكست زيــاد ( نزديكي منقطع) اجتناب نمايند. با اين حال در صورت اصرار و پافشاري مددجو در استفاده از روشي مانند نزديكي منقطع، درصورت امكان وي را به استفاده همزمان از اين روش به همراه روش آمنوره شيردهي ترغيب نمايند. همچنين به اين افراد روشهاي پيشگيري از بارداري بعد از نزديكي (P.C.C) آمـــــوزش داده شود تا
در صورت ضرورت بتوانند طبــــق شرايط و
ضوابط خاص از آن استفاده نمايند.
در ارتباط با ميزان تحصيلات زن نتايج حاصل از پژوهش نشان داد كه تمايل به استفاده از روش نزديكي منقطع در زنان با ميزان تحصيلات بالاتر ( متوسطه و عالـــي) بيشتر مي باشد. نتايج پژوهش استيل(Steel) و همكاران(1993) در بنگلادش نيز نشان داد كه تمايل به استفاده از روشهاي سنتي به ميزان بيشتري در زنان با تحصيلات بالاتر ديــــده مي شود(8).اين احتمال وجود دارد كه زنان با تحصيلات بالاتر اغلب جهت پاسخ به سئوالات خود در زمينه روشهاي پيشگيري از بارداري به مطالعه كتاب مي پردازند و از آنجا كه كتابهاي منتشره شده در دسترس عموم، در برخي موارد اطلاعات محدود و ناقص را در مورد روشهاي مختلف پيشگيري از بارداري به خواننده ارائه مي دهند، در نتيجه در خواننده ترس كاذبي نسبت به استفاده از اين روشها ايجاد مي گردد كه خود منجر به كاهش استفاده و يا عدم تمايل به استفاده از اين روشها مي شود. لذا به مسئولين وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي پيشنهاد مي شود تا با تهيه جزوات و پمفلت هاي آموزشي مناسب با سطح درك و فهم عامة مردم، اطلاعات ضروري درمورد روشهاي پيشگيري از بارداري در دوران شيردهي را بطور صحيح و جامع به خواننده انتقال دهند.
يافته هاي حاصل از پژوهش نشان داد كه با افزايش تعداد زايمان (2 زايمان و يا بيشتر) تمايل به استفاده از روشهاي مطمئن (آي.يو.دي و ...) بيشتر مي شود. اين نتايج با يافته هاي تحقيق ازالپ (Ozalp) (2000) درتركيه مطابقت دارد(9).
نتايج پژوهش حاضر در مورد ارتباط تعداد فرزندان خانواده و نوع روش پيشگيري از بارداري موردتمايل مادران شيرده نيز نتايج مشابهي را نشان داد. چنين احتمال مي رود كه زنان با تعداد يك زايمان، با توجه به تمايل بيشتر جهت حاملگي هاي بعدي و ترس از عـــوارض ناشي از بكارگيــــري روشهاي طبي(مدرن) بر قدرت باروري، تمايل بيشتري به استفاده از روش نزديكي منقطع داشته باشند؛ در حاليكه در زنان با تعداد دو زايمان و بيشتر، احتمالاً به دليل تمايل نداشتن و يا تمايل كمتر جهت حاملگي بعدي، روشهاي مطمئن تر مثل آي.يو.دي و سپس قرص شيردهي مورد تمايل بوده است. بنابراين به پرسنل بهداشتي توصيه مي گردد كه در امر مشاوره تنظيم خانواده بخصوص متوجه اينگونه زنان بوده و اطلاعات لازم را از طريق آموزش چهره به چهره، نمايش فيلم و اسلايد، دادن جزوات و پمفلت هاي آموزشي و .... به آنها ارائه نموده و نيز باورهاي احتمالاً غلط در زمينه اثرات ناشي از استفاده از روشهاي پيشگيري از بارداري طبي در دوران شيردهي بر باروري آينده آنان را از بين برده و آگاهي و شناخت آنان را نسبت به روشهاي پيشگيري از بارداري هورموني افزايش دهند. از سوي ديگر از آنجا كه افرادي كه مسئوليت رهبري، مشاوره و ايجاد انگيزه را در برنامه هاي تنظيم خانواده به عهده دارند، مي بايست خود نسبت به نوع روش، زمان بكارگيري آن وبه طوركلي چرايي و چگونگي برنامه ها اشراف داشته باشند(10)، لذا به مسئولين محترم معاونت بهداشتي استان پيشنهاد مي شود تا با برگزاري مرتب كلاسهاي بازآموزي در ارتباط با روشهاي مختلف پيشگيري از بارداري و كاربرد آنها در دوره شيـــــردهي، آگـــــاهي پرسنل اين مــــراكز را در اين زمينه افزايش دهند.
منابع :
1- Bennett, V, Brown L, Myles textbook for midwives, 13 th edi, Newyork: Churchill Living stone, 1999, P: 406.
2ـ حلم سرشت،پريوش ،دل پيشه، اسماعيل ، جمعيت تنظيم خانواده ، تهران ، انتشارات چهر، 1380، ص: 137.
3ـ خسروي، سوسن، جمعيت جهاني، رشدي بيش از هميشه، مجله بهداشت جهان، 1373، شماره اول، ص: 9.
4- Adinma , J , Agbai, A , Nwosu, B, Contraceptive choices among Nigerian women attending on antenatal clinic , Advances in contraception,Jun 1998 ,14(2),PP: 131-45.
5-Slone, E et.al. Maternal – child nursing, Newyork : W.B. Saunders Company,2000, P : 885.
6- Oddens , B, Determinants of contraceptive use among women of reproductive age in Great Britain and Germany: Psychological Factors , Journal of biosocial science, 1997, 24, P: 463.
7-C.F.No(4)P:134.
8- Steel, F, Diamond, I, Contraceptive switching in Bangladesh, Studies in family planning, 1993, 30(4),PP : 315-328.
9- Ozalp ,S et.al, Factors affecting the selection of a reversible or an irreversible contraceptive method in a developing country, European journal of Contraception and Reproduction Health Care, 2000 ,5(2),PP : 147-151.
10- شيخي ، محمدتقي، جمعيت و تنظيم خانواده، چاپ اول، تهران، شركت سهامي انتشار، 1379، ص: 113. |
